نشست علمی «بر مدار دانش بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی» با هدف پاسداشت سال‌ها فعالیت علمی، آموزشی و پژوهشی این استاد برجسته ریاضیات و رونمایی از دانشنامه ریاضی به همت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و بنیاد ملی نخبگان یرگزار شد.
به گزارش دیده‌بان علم ایران، استاد مدقالچی طی سخنانی در این مراسم که صبح امروز پنجم آبان در تالار استاد بیرشک پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد با قدردانی از برگزارکنندگان نشست و حاضران گفت: دوستان در سخنان خود به نقش ریاضیات و دانش اشاره کردند و با بیان مطالبی درباره فعالیت‌های من، مرا شرمنده کردند. من احساس می‌کنم در تمام مراحل کاری، جز انجام وظیفه کاری نکرده‌ام و امیدوارم این وظایف را به‌درستی انجام داده باشم.
وی با اشاره به کتاب «سرگذشت علم» اظهار کرد: می‌خواهم صحبت خود را با اشاره به جمله‌ای از این کتاب آغاز کنم. چاپ نخست ترجمه فارسی این کتاب در دهه ۱۳۳۰ منتشر شد و در ابتدای آن، سه حکایت آمده است که با وجود تفاوت‌های ظاهری، ارتباط عمیقی با یکدیگر دارند.
این چهره ماندگار ریاضی با اشاره به یکی از این حکایت‌ها درباره جایگاه اعداد در تاریخ علم افزود: یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر، اعداد هستند؛ به اندازه‌ای که چنان با آنها خو گرفته‌ایم که تصور نبودنشان نیز به ذهنمان خطور نمی‌کند. این نکته‌ای است که در نوشته‌های تاریخ‌نگاران علم درباره نقش اعداد در زندگی و تحول دانش مطرح شده است. تاریخ تحول اعداد نشان می‌دهد که پذیرش مفاهیم جدید ریاضی همواره با مقاومت‌هایی روبه‌رو بوده است. اعداد منفی و دیگر مفاهیم ریاضی در طول تاریخ به‌آسانی پذیرفته نشده‌اند و اگر این مقاومت‌ها وجود نداشت، ممکن بود روند تحول دانش سریع‌تر پیش برود.
وی با اشاره به ارتباط تاریخ مکانیک با ریاضیات گفت: حکایت دیگری که در کتاب «سرگذشت علم» آمده، به تاریخ مکانیک مربوط است. این موضوع نیز نشان می‌دهد که پیشرفت‌های علمی از یکدیگر جدا نیستند و میان ریاضیات و سایر علوم ارتباطی عمیق وجود دارد.
مدقالچی با تأکید بر جایگاه بنیادی ریاضیات در دانش بشری اظهار کرد: ریاضیات از جلوه‌های مهم توانایی ذهن انسان است؛ دانشی که با عقل و تفکر آغاز می‌شود، بر منطق و شهود تکیه دارد و با زیبایی‌شناسی نیز ارتباط پیدا می‌کند. این ویژگی‌ها از ابعاد اساسی دانش ریاضی به شمار می‌روند. در طول تاریخ، تحول مفهوم عدد و شکل‌گیری شاخه‌های مختلف ریاضیات، تغییرات بزرگی در خود این علم و در حوزه‌های مرتبط با آن ایجاد کرده است. گستردگی دانش ریاضی به گونه‌ای است که در دانشنامه ریاضی، حدود ۶۳ عنوان اصلی و ۹۷ شماره موضوعی مطرح شده و بیش از ۵ هزار مدخل فرعی نیز در زیرمجموعه این موضوعات قرار گرفته‌اند. این گستردگی، در عین تخصصی شدن شاخه‌ها، ارتباط میان آنها را نیز نشان می‌دهد.
این استاد دانشگاه خوارزمی با اشاره به ضرورت توجه به جامعیت دانش ریاضی خاطرنشان کرد: تخصص‌گرایی ایجاب می‌کند که هر فرد در یکی از شاخه‌های این علم متخصص شود، اما در کنار آن باید از جامعیت لازم نیز برخوردار باشد. مطالعه تاریخ ریاضی، فلسفه ریاضی و روند پیشرفت این دانش می‌تواند به درک بهتر ارتباط میان شاخه‌های مختلف آن کمک کند.
وی با تأکید بر اهمیت آموزش ریاضی ادامه داد: در مباحث مربوط به آموزش ریاضی، موضوعاتی مانند آموزش معلمان، روش‌های یادگیری ریاضیات، ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان، دلایل علاقه یا بی‌علاقگی افراد به این درس، آموزش خارج از مدرسه و تدوین کتاب‌های درسی بررسی می‌شوند. این موضوعات نشان می‌دهند که آموزش ریاضی صرفاً به انتقال مفاهیم محدود نیست و ابعاد گوناگونی دارد.
مدقالچی به حضور پررنگ ریاضیات در زندگی روزمره اشاره کرد و با بیان اینکه امروز در بسیاری از ابزارها و خدماتی که با آنها سروکار داریم، از کارت‌های بانکی و کارت‌های شناسایی گرفته تا اینترنت و سامانه‌های رمزگذاری، از مفاهیم ریاضی استفاده می‌شود، یادآور شد: حتی اعداد درج‌شده روی کارت‌های شناسایی نیز می‌توانند ساختارها و اطلاعات مشخصی را در خود داشته باشند.در کتابی که در سال ۱۳۷۴ ترجمه و منتشر کردم، به نقش ریاضیات در سایر علوم پرداختم. برای نمونه، فرمول‌های ریاضی در پیش‌بینی جمعیت، بررسی روندهای اجتماعی و تحلیل پدیده‌های مختلف کاربرد دارند. البته پیش‌بینی‌های مبتنی بر مدل‌های ریاضی ممکن است با واقعیت کاملاً منطبق نباشند، اما همین مدل‌سازی‌ها امکان بررسی و تحلیل علمی پدیده‌ها را فراهم می‌کنند.
این استاد پیشکسوت ریاضی با اشاره به گسترش علوم رایانه و هوش مصنوعی اضافه کرد: با پیشرفت علوم رایانه، اینترنت و هوش مصنوعی، نقش ریاضیات در زندگی روزمره بیش از گذشته آشکار شده است. هوش مصنوعی می‌تواند در مراحل مختلف زندگی مفید باشد، اما در کنار استفاده از ظرفیت‌های آن، باید به مسائل اخلاقی، حریم خصوصی و رعایت حقوق افراد نیز توجه کرد.
رییس اسبق دانشگاه خوارزمی با تأکید بر اهمیت آموزش مؤثر ریاضیات، ارتباط این دانش با علوم انسانی و اجتماعی را تشریح کرد و گفت: ریاضیات تنها به حل مسائل و محاسبات محدود نمی‌شود، بلکه در فهم مسائل جامعه و ارائه راهکار برای آنها نیز نقش دارد. تاریخ ریاضی و فلسفه ریاضی از جمله حوزه‌هایی هستند که ارتباطی مستقیم با این دانش دارند. روان‌شناسی، علوم اجتماعی و اقتصاد نیز از دیگر حوزه‌هایی هستند که به شیوه‌های مختلف با ریاضیات ارتباط پیدا می‌کنند و از ظرفیت‌های آن بهره می‌برند.
این عضو فرهنگستان علوم با تأکید بر ضرورت توجه به شیوه آموزش این درس در مدارس با تاکید بر اینکه دانش‌آموزان باید احساس کنند که ریاضیات دانشی مفید، قابل فهم و قابل یادگیری است و یادگیری آن می‌تواند لذت‌بخش باشد، یادآور شد: زیبایی و لذت ریاضیات زمانی برای دانش‌آموزان آشکار می‌شود که مفاهیم را بفهمند، محاسبات را تمرین کنند، استدلال منطقی داشته باشند و بتوانند از مفاهیم آموخته‌شده برای حل مسائل استفاده کنند. مسائل مورد توجه در آموزش ریاضی نباید صرفاً به مسائل ریاضی محدود شوند؛ بخش مهمی از این مسائل به زندگی و مشکلات جامعه مربوط است. مدل سازی ریاضی می‌تواند به فهم این مسائل و یافتن راه‌حل‌هایی برای آنها کمک کند.
مدقالچی با اشاره به اهمیت تقویت توانایی حل مساله در دوره ابتدایی اظهار کرد: یکی از کارهای مهم در این دوره، فعال‌تر کردن ذهن دانش‌آموزان از طریق روش‌های آموزشی مناسب، تمرین و حل مساله است. در فرایند آموزش باید به دانش‌آموز فرصت داد فکر کند، استدلال کند و برای رسیدن به پاسخ تلاش کند.
وی با اشاره به اهمیت تمرین و تکلیف در فرایند یادگیری افزود: تکلیف و تمرین باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که ذهن دانش‌آموز را فعال کنند و او را به فکر کردن وادارند. در آموزش ریاضیات، صرف انتقال مطالب کافی نیست و باید زمینه‌ای فراهم شود تا دانش‌آموز با حل مساله، توانایی‌های ذهنی خود را تقویت کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه معلمان نقش مهمی در ایجاد علاقه به یادگیری دارند، گفت: من همواره تلاش کرده‌ام وظیفه خود را به درستی انجام دهم و در این مسیر، نقش خانواده و معلمان دوران تحصیل خود را فراموش نمی‌کنم. معلمان ما در شهرهای کوچک، با وجود امکانات محدود، علاقه زیادی به کار خود داشتند و همین علاقه در آموزش و تربیت دانش‌آموزان تأثیرگذار بود.
وی با یادآوری خاطرات دوران دبستان خود افزود: یکی از معلمان دوره ابتدایی برای دانش‌آموزان مسئله مطرح می‌کرد و از آنها می‌خواست برای حل آن با یکدیگر رقابت کنند. چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که ایجاد انگیزه و استفاده از روش‌های جذاب آموزشی می‌تواند دانش‌آموزان را به یادگیری علاقه‌مند کند.
مدقالچی به تجربه تحصیل در دانشگاه تبریز و مواجهه با رویکردهای مختلف در آموزش ریاضیات اشاره کرد و گفت: در آن دوره، استادانی با شیوه‌های متفاوت تدریس و نگرش‌های گوناگون به ریاضیات حضور داشتند. ورود رویکردهای جدید گاهی با مقاومت‌هایی روبه‌رو می‌شد، اما به‌تدریج این جریان پیش رفت و زمینه برای گسترش نگاه‌های تازه به ریاضیات فراهم شد. سخنرانی‌های بعضی از استادان، افق تازه‌ای از ریاضیات، کاربردها و ظرفیت‌های آن پیش روی دانشجویان قرار می‌داد. این استادان با شیوه بیان و آموزش خود، تصویری گسترده‌تر و روشن‌تر از این دانش ارائه می‌کردند.
این استاد پیشکسوت ریاضی همچنین بر اهمیت شهود در پژوهش‌های ریاضی تأکید کرد و گفت: در کنار استدلال و روش‌های دقیق علمی، شهود نیز می‌تواند در فرایند پژوهش ریاضی نقش داشته باشد. برخی پژوهشگران از طریق شهود اولیه به درستی یا نادرستی یک ایده پی می‌برند و سپس آن را با روش‌های علمی بررسی می‌کنند.
مدقالچی به تلاش‌های انجام‌شده برای تدوین دانشنامه ریاضی، از دست‌اندرکاران این مجموعه قدردانی و ابراز امیدواری کرد که این کار علمی ادامه یابد و به سرانجام برسد.
محمدرضا امیری طهرانی، رییس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نیز با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست اظهار کرد: خرسندم در جمعی حضور دارم که با هدف ارج نهادن به دانش، پاسداشت کوشش‌های علمی و احترام به مقام استاد تشکیل شده است.
وی با بیان اینکه این گردهمایی افزون بر ادای احترام به یک استاد برجسته، فرصتی برای بازاندیشی درباره جایگاه استاد در جامعه است، گفت: استاد در معنای عمیق کلمه، تنها انتقال دهنده دانش نیست، بلکه راه و روش اندیشیدن را می‌آموزد، دقت، نظم و انسجام فکری را پرورش می‌دهد و دانشجویان را به فراتر رفتن از مرزهای دانسته‌های خود و جست‌وجوی پاسخ برای پرسش‌های تازه فرامی‌خواند.
وی ادامه داد: این رسالت در رشته ریاضیات که بر دقت مفهومی، استدلال منطقی و پیوند استوار میان اندیشه و برهان تکیه دارد، جلوه‌ای ویژه پیدا می‌کند. از این رو، بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی در حقیقت پاسداشت این رسالت بزرگ علمی و آموزشی است.
دکتر امیری طهرانی با اشاره به سوابق علمی و مدیریتی استاد مدقالچی اظهار کرد: ایشان در کارنامه علمی خود، سوابق و فعالیت‌های ارزشمندی در زمینه‌های گوناگون دارند. سوابق مدیریتی و دانشگاهی ایشان، به‌ویژه در دانشگاه تربیت معلم و دانشگاه خوارزمی، درخشان است. همچنین استاد مدقالچی به‌عنوان استاد نمونه کشوری انتخاب شده‌اند و در سال ۱۳۸۹ نیز عنوان چهره ماندگار رشته ریاضی را کسب کرده‌اند.
وی با اشاره به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی استاد مدقالچی ادامه داد: در کنار تدریس و طراحی و برگزاری دوره‌های آموزشی، تلاش‌های ایشان در زمینه ترویج و همگانی‌سازی علم ریاضی و به‌ویژه تدوین دانشنامه ریاضی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به رونمایی از جلد پنجم دانشنامه ریاضی در حاشیه این بزرگداشت خاطرنشان کرد: امروز در کنار پاسداشت مقام علمی استاد مدقالچی، شاهد رویداد ارزشمند دیگری نیز هستیم و آن رونمایی از جلد پنجم دانشنامه ریاضی است؛ اثری که می‌توان آن را گامی در جهت سامان‌دهی و گسترش دانش ریاضی و فراهم کردن مرجعی برای پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان این حوزه دانست.
وی تأکید کرد: تمام تلاش و توان خود را به کار خواهیم گرفت تا انتشار مجلدات بعدی این دانشنامه ارزشمند نیز امکان‌پذیر شود. جای چنین اثری در کشور خالی بوده است و دانشنامه ریاضی نمونه‌ای برجسته از دانشنامه نگاری در این حوزه به شمار می‌رود. امیدواریم با یاری خداوند و با نظارت استاد مدقالچی و همکاری همکاران گران‌قدر ایشان، شاهد انتشار مجلدات دیگر این اثر باشیم.
امیری طهرانی با قدردانی از اعضای شورای علمی دانشنامه ریاضی و دیگر مشارکت‌کنندگان در تدوین این اثر اظهار کرد: از تلاش همه نویسندگانی که در شکل‌گیری و پیشبرد این دانشنامه مشارکت داشته‌اند، به‌ویژه اعضای شورای علمی و همکاران پژوهشکده دانشنامه‌نگاری، صمیمانه قدردانی می‌کنم. دستاوردهای دانشنامه ریاضی حاصل کوشش‌های بی‌دریغ و پیگیری‌های مجدانه استاد مدقالچی و همچنین همکاری گروهی از متخصصان، ویراستاران، پژوهشگران و دیگر دست‌اندرکارانی است که هر یک سهمی در اعتبار و غنای این اثر دارند.
علیرضا مدقالچی که در سال ۱۳۳۰ در شهر اهر متولد شده پس از دریافت دیپلم ریاضی در زادگاه خود، در سال ۱۳۵۲ مدرک کارشناسی ریاضی محض را از دانشگاه تبریز دریافت کرد. وی در همان سال وارد دوره مدرسی ریاضیات در مؤسسه دکتر غلامحسین مصاحب شد و پس از فارغ‌التحصیلی در سال ۱۳۵۴، به عضویت هیئت علمی دانشگاه تربیت معلم وقت، دانشگاه خوارزمی کنونی، درآمد.
این استاد ریاضیات برای ادامه تحصیلات دانشگاهی راهی انگلستان شد و در دانشگاه شفیلد، مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری خود را در شاخه آنالیز ریاضی با موفقیت پشت سر گذاشت و در سال ۱۳۶۱ به کشور بازگشت.
کارنامه حرفه‌ای مدقالچی، افزون بر فعالیت‌های علمی و پژوهشی، شامل مسئولیت‌های مدیریتی در نظام آموزش عالی کشور است. ریاست دانشگاه خوارزمی و دانشکده علوم این دانشگاه، ریاست مؤسسه تحقیقات ریاضی دکتر مصاحب، ریاست انجمن ریاضی ایران و عضویت در فرهنگستان علوم ایران از جمله مسئولیت‌های علمی و اجرایی او به شمار می‌روند.
انتهای پیام