یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل جدید نشان می‌دهد میزان اشباع اکسیژن در رگ‌های شبکیه افراد مبتلا به گلوکوم زاویه باز اولیه از افراد سالم بیشتر است. این یافته می‌تواند سرنخ تازه‌ای درباره ارتباط آسیب عصبی، مصرف اکسیژن و تغییرات عروقی در گلوکوم ارائه کند و احتمال استفاده از اکسی‌متری شبکیه به‌عنوان یک نشانگر غیرتهاجمی را مطرح می‌کند.
به گزارش دیده‌بان علم ایران، گلوکوم یا آب‌سیاه گروهی از بیماری‌های پیشرونده چشم است که در آنها عصب بینایی آسیب می‌بیند و در صورت پیشرفت می‌تواند میدان دید فرد را کاهش دهد. یکی از شایع‌ترین انواع آن، گلوکوم زاویه باز اولیه (POAG) است. اگرچه افزایش فشار داخل چشم یکی از عوامل مهم خطر محسوب می‌شود، پژوهش‌های سال‌های اخیر نشان داده‌اند که عوامل عروقی و اختلال در تنظیم جریان خون چشم نیز ممکن است در ایجاد و پیشرفت بیماری نقش داشته باشند.
در این مطالعه که نتایج ان طی مقاله ای در نشریه Ophthalmology Glaucoma منتشر شده، پژوهشگران مرکز تحقیقات چشم‌پزشکی ترجمانی بیمارستان فارابی دانشگاه علوم پزشکی تهران با همکاری پژوهشگران بین‌المللی بررسی کردند که آیا میزان اکسیژن موجود در رگ‌های شبکیه افراد مبتلا به گلوکوم با افراد سالم تفاوت دارد یا خیر.
پژوهشگران پایگاه‌های PubMed، Scopus و Embase را تا ۱۱ ژوئن ۲۰۲۵ جست‌وجو کردند. از میان بیش از چهار هزار رکورد اولیه در نهایت ۹ مطالعه با مجموع ۸۸۳ شرکت‌کننده شرایط لازم برای ورود به فراتحلیل را داشتند.
از این تعداد، ۴۸۸ بیمار مبتلا به گلوکوم زاویه باز اولیه با ۵۱۱ چشم و ۳۹۵ فرد سالم با ۳۹۹ چشم مورد بررسی قرار گرفته بودند.
در این مطالعات، میزان اشباع اکسیژن در رگ‌های شریانی و وریدی شبکیه با روش‌های تصویربرداری مختلف اندازه‌گیری شده بود. پژوهشگران همچنین تفاوت اشباع اکسیژن بین خون شریانی و وریدی را بررسی کردند.
نتیجه اصلی فراتحلیل نشان داد اشباع اکسیژن در شریان‌های شبکیه افراد مبتلا به گلوکوم به‌طور معنی‌داری بیشتر از افراد سالم بود.
این افزایش برای رگ‌های وریدی نیز مشاهده شد و از نظر آماری معنی‌دار بود. در مقابل، تفاوت بین اشباع اکسیژن شریانی و وریدی در دو گروه از نظر آماری معنی‌دار نبود.
به زبان ساده، در چشم مبتلا به گلوکوم، خون خارج‌شده از شبکیه نیز می‌تواند اکسیژن بیشتری نسبت به افراد سالم داشته باشد. این موضوع در نگاه اول ممکن است عجیب به نظر برسد، زیرا گلوکوم با آسیب عصبی و اختلال عملکرد شبکیه همراه است.
چرا ممکن است اکسیژن بیشتری در رگ‌ها باقی بماند؟
پژوهشگران یک توضیح احتمالی این است که بافت آسیب‌دیده شبکیه در گلوکوم ممکن است اکسیژن کمتری مصرف کند.
در گلوکوم، سلول‌های گانگلیونی شبکیه و رشته‌های عصبی آنها که در تشکیل عصب بینایی نقش دارند، به‌تدریج از بین می‌روند. اگر تعداد یا فعالیت این سلول‌ها کاهش پیدا کند، نیاز متابولیکی بافت نیز ممکن است کمتر شود. در نتیجه، اکسیژن بیشتری می‌تواند پس از عبور خون از شبکیه در عروق باقی بماند و به شکل افزایش اشباع اکسیژن اندازه‌گیری شود. بنابراین، افزایش اکسیژن اندازه‌گیری‌شده در رگ‌ها لزوماً به معنای بهتر بودن اکسیژن‌رسانی به بافت نیست؛ بلکه ممکن است نشان‌دهنده کاهش مصرف اکسیژن توسط بافت آسیب‌دیده باشد.
از سوی دیگر، تغییر در تنظیم جریان خون و عملکرد عروق شبکیه نیز می‌تواند در این پدیده نقش داشته باشد.
آیا این یافته یعنی مشکل گلوکوم کمبود اکسیژن نیست؟ نه لزوماً.
پژوهشگران تأکید می‌کنند که یافته‌های مطالعه، وجود یک ارتباط عروقی ـ متابولیکی در گلوکوم را مطرح می‌کند، اما ثابت نمی‌کند که تغییرات اکسیژن‌رسانی علت ایجاد بیماری هستند.
هنوز مشخص نیست که تغییرات عروقی و اکسیژنی ابتدا ایجاد می‌شوند و به آسیب عصب بینایی کمک می‌کنند، یا اینکه این تغییرات عمدتاً پیامد آسیب عصبی ایجادشده در گلوکوم هستند.
به همین دلیل، نویسندگان تأکید دارند که برای پاسخ قطعی به این پرسش، مطالعات آینده باید بیماران را در طول زمان دنبال کنند.
اکسی‌متری شبکیه؛ یک ابزار تشخیصی احتمالی
یکی از جنبه‌های مهم این پژوهش، امکان استفاده از اکسی‌متری شبکیه است.
این فناوری با استفاده از تصویربرداری نوری می‌تواند میزان اشباع اکسیژن خون موجود در رگ‌های شبکیه را بدون نیاز به روش‌های تهاجمی اندازه‌گیری کند.
اگر مطالعات آینده نشان دهند که تغییرات اکسیژن شبکیه با شدت بیماری یا سرعت پیشرفت آن ارتباط دارد، این روش ممکن است در آینده به یک ابزار کمکی برای ارزیابی بیماران مبتلا به گلوکوم تبدیل شود.
با این حال، در حال حاضر نمی‌توان بر اساس نتایج این مطالعه از اکسی‌متری شبکیه برای تشخیص قطعی گلوکوم یا پیش‌بینی روند بیماری در یک بیمار مشخص استفاده کرد.
پژوهشگران همچنین دریافتند که نتایج تا حدی به روش مورد استفاده برای اندازه‌گیری اکسیژن بستگی دارد.
در مطالعاتی که از اکسی‌متری با طول موج دوگانه استفاده کرده بودند، هم افزایش اکسیژن شریانی و هم وریدی مشاهده شد. در مطالعاتی که از تصویربرداری ابرطیفی استفاده کرده بودند، افزایش اکسیژن وریدی مشاهده شد، اما افزایش اکسیژن شریانی از نظر آماری معنی‌دار نبود.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که پیش از استفاده گسترده از این فناوری در پزشکی، روش‌های اندازه‌گیری باید استانداردتر شوند.
این پژوهش نیز محدودیت‌هایی دارد. مطالعات واردشده از جمعیت‌های مختلفی انجام شده بودند و روش‌های اندازه‌گیری اکسیژن نیز یکسان نبودند.
همچنین همه بیماران مبتلا به گلوکوم در مطالعات مورد بررسی، داروهای ضدگلوکوم مصرف می‌کردند یا سابقه جراحی داشتند. این درمان‌ها می‌توانند جریان خون چشم و در نتیجه میزان اکسیژن اندازه‌گیری‌شده در شبکیه را تغییر دهند.
عامل دیگری که می‌تواند بر نتایج اثر بگذارد، رنگدانه ملانین در شبکیه و بافت‌های اطراف چشم است؛ زیرا این رنگدانه می‌تواند بر نحوه بازتاب نور و در نتیجه اندازه‌گیری اکسیژن تأثیر بگذارد.
از سوی دیگر، این پژوهش میزان اکسیژن در رگ‌های اصلی شبکیه را اندازه‌گیری کرده است، نه میزان اکسیژن خود بافت شبکیه؛ بنابراین، این اندازه‌گیری الزاماً وضعیت واقعی مصرف اکسیژن در تمام بافت چشم را نشان نمی‌دهد.
این فراتحلیل تصویری پیچیده‌تر از گلوکوم ارائه می‌کند. گلوکوم فقط یک بیماری مرتبط با فشار داخل چشم نیست و احتمالاً تعامل میان فشار، جریان خون، عملکرد عروق، متابولیسم و سلامت سلول‌های عصبی در روند بیماری نقش دارد.
یافته جدید نشان می‌دهد که در گلوکوم زاویه باز اولیه، میزان اکسیژن باقی‌مانده در رگ‌های شبکیه بیشتر است؛ پدیده‌ای که احتمالاً می‌تواند بازتابی از کاهش مصرف اکسیژن به دنبال آسیب ساختاری شبکیه و عصب بینایی یا تغییر در تنظیم عروقی باشد.
پژوهشگران معتقدند مطالعات آینده باید بیماران را در طول زمان دنبال کنند تا مشخص شود آیا تغییرات اکسیژن شبکیه می‌تواند پیشرفت گلوکوم را پیش‌بینی کند یا خیر.
این مطالعه نشان می‌دهد چشم مبتلا به گلوکوم زاویه باز اولیه، از نظر میزان اشباع اکسیژن در عروق شبکیه با چشم سالم تفاوت دارد. افزایش اکسیژن اندازه‌گیری‌شده احتمالاً به معنای «اکسیژن‌رسانی بهتر» نیست و ممکن است ناشی از کاهش مصرف اکسیژن توسط بافت آسیب‌دیده یا تغییرات عروقی باشد. اگر مطالعات آینده این ارتباط را تأیید کنند، اکسی‌متری شبکیه می‌تواند در آینده به یک ابزار غیرتهاجمی برای ارزیابی وضعیت و شاید پیش‌بینی پیشرفت گلوکوم تبدیل شود.
انتهای پپیام