مرور پژوهش‌ها نشان می‌دهد ملیتین، یکی از اجزای اصلی زهر زنبور عسل، می‌تواند در برخی مدل‌های حیوانی به کاهش عفونت‌های باکتریایی، قارچی، انگلی و ویروسی کمک کند؛ اما سمیت این ترکیب و نبود شواهد کافی درباره ایمنی آن در انسان، همچنان از موانع اصلی تبدیل آن به یک درمان پزشکی است.
به گزارش دیده‌بان علم ایران، پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران در مقاله‌ای مروری با عنوان «An in-depth review on antimicrobial efficacy of melittin in vivo» شواهد حاصل از مطالعات حیوانی درباره توانایی ملیتین در مقابله با عوامل عفونی را بررسی کرده‌اند. این مقاله در سال ۲۰۲۶ در ژورنال World Journal of Microbiology and Biotechnology منتشر شده است.
ملیتین یک پپتید، یعنی مولکولی کوچک متشکل از زنجیره‌ای از اسیدهای آمینه، است که بخش مهمی از وزن خشک زهر زنبور عسل را تشکیل می‌دهد. این ماده به دلیل توانایی اثرگذاری بر غشای سلول‌ها، از سال‌ها پیش مورد توجه پژوهشگران قرار داشته است. غشای سلولی پوششی است که محتویات سلول را از محیط اطراف جدا می‌کند و اختلال در آن می‌تواند به آسیب‌دیدن یا مرگ سلول منجر شود.
اهمیت بررسی این ترکیب از آنجا ناشی می‌شود که مقاومت میکروب‌ها به داروهای ضدمیکروبی، درمان برخی عفونت‌ها را دشوار کرده است. با این حال، ماده‌ای که بتواند میکروب‌ها را از بین ببرد، لزوماً برای بدن انسان بی‌خطر نیست؛ ملیتین نیز علاوه بر فعالیت ضدمیکروبی، ممکن است به سلول‌های بدن، به‌ویژه گلبول‌های قرمز خون، آسیب برساند.
اثر ملیتین بر عفونت‌های باکتریایی
بخش مهمی از شواهد بررسی‌شده به فعالیت ملیتین علیه باکتری‌ها مربوط است. در برخی آزمایش‌های حیوانی، این ترکیب توانسته است تعداد باکتری‌ها را کاهش دهد یا به بهبود زخم‌های عفونی کمک کند؛ با این حال، نتایج همه مطالعات یکسان نبوده است. برای نمونه، در یک مطالعه روی موش‌های مبتلا به عفونت سوختگی درجه سه، استفاده موضعی از ملیتین با غلظت ۳۲ میکروگرم در میلی‌لیتر توانست باکتری‌های بررسی‌شده از جنس Acinetobacter از جمله یک جدایه بسیار مقاوم به دارو، را در محل زخم از بین ببرد. در این مطالعه، طی یک ماه پیگیری، بقای موش‌ها تحت تأثیر نامطلوب درمان قرار نگرفت و نشانه‌ای از سمیت پوستی یا تخریب گلبول‌های قرمز گزارش نشد.
در مطالعه‌ای دیگر، پماد حاوی ملیتین در موش‌های مبتلا به عفونت پوستی ناشی از باکتری استافیلوکوکوس اورئوس مقاوم به متی‌سیلین (MRSA) به کاهش بار باکتریایی زخم کمک کرد. پژوهشگران همچنین کاهش برخی شاخص‌های التهابی را مشاهده کردند.
در مقابل، در تعدادی از آزمایش‌ها، تزریق ملیتین به حیوانات مبتلا به عفونت‌های شدید ناشی از باکتری‌های مقاوم، مانند برخی جدایه‌های Acinetobacter baumanniiوKlebsiella pneumoniae، نتوانست بقای حیوانات را بهبود دهد یا تعداد باکتری‌ها را به‌طور مؤثر کاهش دهد. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که اثربخشی ملیتین به نوع میکروب، شدت عفونت، مقدار مصرف، روش تجویز و فرمولاسیون دارو وابسته است.
شواهد امیدوارکننده درباره عفونت‌های قارچی و انگلی
مرور مطالعات نشان می‌دهد که ملیتین در برخی مدل‌های حیوانی علیه عوامل قارچی نیز مؤثر بوده است. برای مثال، در یک مطالعه روی موش‌های صحرایی مبتلا به عفونت واژینال ناشی از قارچCandida albicans، استفاده از کرم حاوی یک درصد ملیتین با حذف کامل قارچ در شرایط آزمایش تا روز ششم همراه بود.
در زمینه عفونت‌های انگلی نیز، برخی فرمولاسیون‌های حاوی ملیتین توانسته‌اند بار انگل لیشمانیا را در بافت‌های حیوانات کاهش دهند. این یافته‌ها از ظرفیت بالقوه این پپتید برای مقابله با برخی عوامل بیماری‌زای انگلی حکایت دارند؛ با این حال، نتایج به دست آمده در مدل‌های حیوانی را نمی‌توان مستقیماً به درمان بیماران تعمیم داد.
آیا ملیتین می‌تواند با ویروس‌ها مقابله کند؟
برخی مطالعات بررسی‌شده نیز فعالیت ضدویروسی ملیتین را در مدل‌های حیوانی یا جنینی گزارش کرده‌اند. برای مثال، در یک مطالعه درباره ویروس آنفلوانزای پرندگان، درمان جنین‌های مرغ با غلظت‌های پایین ملیتین با بقای بیشتر همراه بود؛ اما افزایش غلظت این ماده، بقای جنین‌ها را کاهش داد.
این نتیجه بار دیگر نشان می‌دهد که فاصله میان مقدار مؤثر و مقدار آسیب‌زا ممکن است محدود باشد و تعیین دوز مناسب برای استفاده درمانی اهمیت اساسی دارد.
چالش اصلی: مهار میکروب بدون آسیب به بدن
یکی از مهم‌ترین موانع استفاده درمانی از ملیتین، اثر آن بر سلول‌های سالم است. این پپتید می‌تواند غشاهای سلولی را مختل کند و در شرایطی موجب همولیز، یعنی تخریب گلبول‌های قرمز خون، شود. بنابراین، دستیابی به اثری که میکروب را هدف قرار دهد و در عین حال به بافت‌های بدن آسیب نزند، از اولویت‌های پژوهشی است.
نویسندگان مقاله پیشنهاد می‌کنند برای کاهش سمیت و افزایش اثربخشی، روش‌های پیشرفته انتقال دارو بررسی شوند. از جمله این روش‌ها می‌توان به نانوذرات، حامل‌های پلیمری، سامانه‌های مبتنی بر چربی و هیدروژل‌ها اشاره کرد. این سامانه‌ها ممکن است به رساندن هدفمندتر ملیتین به محل عفونت و کنترل آزادسازی آن کمک کنند.
ترکیب ملیتین با آنتی‌بیوتیک‌های رایج یا سایر پپتیدهای ضدمیکروبی نیز یکی دیگر از مسیرهای پیشنهادی برای پژوهش‌های آینده است.
این مقاله مروری نشان می‌دهد که ملیتین ظرفیت بالقوه‌ای برای مقابله با طیفی از عوامل عفونی دارد، اما شواهد موجود هنوز برای تأیید آن به‌عنوان یک درمان ایمن و مؤثر در انسان کافی نیست.
نویسندگان بر ضرورت انجام مطالعات دقیق‌تر درباره دوز ایمن، نحوه توزیع و دفع ماده در بدن، سمیت درازمدت، احتمال تحریک پاسخ ایمنی و روش مناسب انتقال دارو تأکید کرده‌اند. همچنین، برای مقایسه معتبر نتایج، لازم است مطالعات آینده از روش‌ها و معیارهای استانداردتری استفاده کنند.
پیام اصلی پژوهش این است که ملیتین یک گزینه پژوهشی امیدوارکننده است، نه درمانی اثبات‌شده برای عفونت‌ها. اثربخشی در حیوانات، به‌تنهایی ایمنی یا کارایی این ماده را در بیماران ثابت نمی‌کند و استفاده درمانی از آن باید به شواهد معتبر بالینی وابسته باشد.
انتهای پیام