مطالعه چندمرکزی پژوهشگران ایرانی با استفاده از توالی‌یابی کل اگزوم، تنوع ژنتیکی و ارتباط ژن با علائم بالینی هموسیستینوری را آشکار کرد.
به گزارش دیده‌بان علم ایران، یک مطالعه چندمرکزی توسط پژوهشگران ایرانی، با استفاده از توالی‌یابی کل اگزوم (Whole Exome Sequencing)، به شناسایی طیف گسترده‌ای از تغییرات ژنتیکی مرتبط با هموسیستینوری در کودکان ایرانی منجر شد؛ بیماری متابولیکی نادری که می‌تواند دستگاه عصبی، چشم‌ها، استخوان‌ها و عروق را درگیر کند.
این پژوهش با عنوان «Whole exome sequencing and genotype-phenotype correlation in homocystinuria in an Iranian population: a multicenter study» در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶ در مجله Scientific Reports از مجموعه Nature منتشر شده است.
پژوهشگران در این مطالعه، اطلاعات ۴۸ کودک مبتلا به هموسیستینوری را بررسی کردند که در سه مرکز ارجاعی اصلی در ایران تحت بررسی قرار گرفته بودند.
مطالعه در فاصله ژانویه ۲۰۲۴ تا اوت ۲۰۲۵ انجام شده و علاوه بر اطلاعات بالینی، نتایج توالی‌یابی کل اگزوم بیماران نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
هدف پژوهشگران، تنها شناسایی جهش‌های ژنتیکی نبود؛ آنها تلاش کردند ارتباط میان نوع تغییر ژنتیکی و تظاهر بالینی بیماری را نیز مشخص کنند؛ موضوعی که می‌تواند در تشخیص دقیق‌تر و انتخاب مسیر مناسب درمان بیماران مبتلا به بیماری‌های نادر اهمیت داشته باشد.
هموسیستینوری چیست؟
هموسیستینوری گروهی از اختلالات ارثی متابولیسم است که در آنها بدن قادر نیست مسیر طبیعی متابولیسم هموسیستئین را به‌درستی انجام دهد و در نتیجه سطح این ماده در بدن افزایش می‌یابد.
این اختلال می‌تواند منشأهای ژنتیکی متفاوتی داشته باشد. شکل کلاسیک بیماری معمولاً با جهش در ژن CBS مرتبط است، اما انواع غیرکلاسیک می‌توانند ناشی از اختلال در ژن‌های دخیل در مسیر متابولیسم ویتامین‌های B12 و B9 باشند.
به همین دلیل، تشخیص دقیق نوع بیماری صرفاً بر اساس علائم بالینی همیشه آسان نیست و بررسی ژنتیکی می‌تواند اطلاعات مهمی در اختیار پزشک قرار دهد.
بیشتر بیماران با نوع مرتبط با ویتامین B12 مواجه بودند.
یکی از یافته‌های مهم این مطالعه، تنوع قابل توجه انواع ژنتیکی هموسیستینوری در جمعیت مورد بررسی بود. از میان ۴۸ کودک ۵۲.۱ درصد مبتلا به نوع مرتبط با متابولیسم ویتامین B12 بودند؛ ۲۵ درصد نوع مرتبط با ژن CBS داشتند و ۲۲.۹ درصد با اختلالات مرتبط با مسیر ویتامین B9 مواجه بودند.
این توزیع نشان می‌دهد که هموسیستینوری در جمعیت ایرانی را نمی‌توان تنها به نوع کلاسیک بیماری محدود کرد و طیف متنوعی از اختلالات ژنتیکی می‌تواند با افزایش هموسیستئین و علائم بیماری همراه باشد. ۹۴ درصد بیماران دست‌کم یک علامت عصبی داشتند
بررسی علائم بالینی نیز یافته‌های قابل توجهی داشت. در ۹۳.۷ درصد بیماران، دست‌کم یک علامت عصبی مشاهده شد. تشنج و تأخیر تکاملی از شایع‌ترین علائم عصبی گزارش‌شده در این گروه بودند.
علاوه بر این، ۱۸.۷ درصد بیماران علائم چشمی، ۱۴.۵ درصد علائم اسکلتی و ۱۰.۴ درصد علائم پوستی یا مربوط به مو داشتند.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که هموسیستینوری می‌تواند بیماری‌ای چندسیستمی باشد و تشخیص آن ممکن است نیازمند همکاری متخصصان حوزه‌های مختلف پزشکی باشد.
کشف ۱۰ واریانت ژنتیکی جدید
اما شاید مهم‌ترین یافته این پژوهش، شناسایی ۱۰ واریانت ژنتیکی جدید در ۱۰ بیمار باشد؛ یعنی حدود ۲۰.۸ درصد از کل بیماران مطالعه.
این تغییرات در ژن‌های مختلفی از جمله MMACHC، ABCD4، HCFC1، CBS، TCN2 و MTHFS شناسایی شدند. برخی از این ژن‌ها با انواع مختلف اختلالات متابولیسم کوبالامین یا همان ویتامین B12 و برخی دیگر با مسیرهای متابولیسم هموسیستئین ارتباط دارند.
وجود این واریانت‌های جدید اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد هنوز بخش‌هایی از تنوع ژنتیکی بیماری‌های نادر در جمعیت‌های خاورمیانه، از جمله جمعیت ایران، به‌طور کامل شناخته نشده است.
تفاوت ژنتیکی، تفاوت در شدت بیماری را هم نشان داد
پژوهشگران همچنین دریافتند که بیماران مبتلا به هموسیستینوری کلاسیک در مقایسه با بیماران دارای انواع غیرکلاسیک بیماری، سطح بالاتری از هموسیستئین پلاسما داشتند.
این ارتباط میان نوع ژنتیکی و ویژگی‌های بالینی می‌تواند در آینده به پزشکان کمک کند تا بر اساس یافته‌های ژنتیکی، تصویر دقیق‌تری از وضعیت بیمار و سیر احتمالی بیماری به دست آورند.
چرا توالی‌یابی کل اگزوم اهمیت دارد؟
توالی‌یابی کل اگزوم روشی برای بررسی بخش‌هایی از DNA است که دستور ساخت پروتئین‌ها را در خود دارند. اگرچه این بخش تنها قسمت کوچکی از کل ژنوم انسان را تشکیل می‌دهد، بخش قابل توجهی از تغییرات ژنتیکی شناخته‌شده مرتبط با بیماری‌ها در همین ناحیه قرار دارند.
در بیماری‌های نادر که علائم مشابه می‌توانند ناشی از ژن‌های متفاوت باشند، WES می‌تواند به شناسایی علت ژنتیکی بیماری کمک کند؛ به‌ویژه در مواردی که روش‌های تشخیصی معمول پاسخ روشنی ارائه نمی‌کنند.
مطالعه جدید نشان می‌دهد که استفاده از این فناوری در کنار ارزیابی دقیق بالینی می‌تواند تنوع ژنتیکی بیماری‌های نادر در جمعیت ایران را آشکارتر کند.
یکی از پیام‌های مهم این مطالعه، ضرورت ایجاد و توسعه پایگاه‌های داده ژنتیکی منطقه‌ای است.
پژوهشگران معتقدند تنوع ژنتیکی در جمعیت‌های مختلف می‌تواند متفاوت باشد و استفاده از داده‌های ژنتیکی متناسب با جمعیت هر کشور، به تفسیر دقیق‌تر واریانت‌ها و تشخیص بیماری‌های نادر کمک می‌کند.
این موضوع برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که ایجاد داده‌های ژنتیکی اختصاصی از جمعیت ایرانی می‌تواند در آینده به تشخیص دقیق‌تر بیماری‌های ارثی و توسعه پزشکی دقیق کمک کند.
این پژوهش حاصل همکاری چند مرکز دانشگاهی و درمانی ایران است. نویسندگان اصلی مقاله از دانشگاه علوم پزشکی ایران، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه علوم پزشکی شیراز و دانشگاه آزاد اسلامی بوده‌اند.
داود امیرکشانی، غزال توکلی، امیررضا پیروی‌نسب، عرفان توکلی، پیمان اشراقی، حسین مروج، مهدی وفادار، فائزه رضایی و بهنوش تشرفی از جمله پژوهشگران این مطالعه هستند.
این مطالعه با تأیید کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی ایران انجام شده و نمونه‌ها از مراکز ارجاعی داخل کشور گردآوری شده‌اند.
گامی در مسیر تشخیص ژنتیکی بیماری‌های نادر
پژوهش جدید پژوهشگران ایرانی نشان می‌دهد که توالی‌یابی کل اگزوم می‌تواند تصویری بسیار دقیق‌تر از تنوع ژنتیکی هموسیستینوری در کودکان ایرانی ارائه کند.
شناسایی ۱۰ واریانت جدید در یک مطالعه ۴۸ نفره، در کنار ارتباط میان ژنوتیپ و ویژگی‌های بالینی، بر اهمیت توسعه تشخیص ژنتیکی در بیماری‌های نادر تأکید دارد؛ مسیری که می‌تواند در آینده به تشخیص زودتر، طبقه‌بندی دقیق‌تر بیماران و حرکت به سوی پزشکی شخصی‌سازی‌شده کمک کند.
انتهای پیام